વિશ્વ કઠોળ દિવસ: સ્વાસ્થ્યનું સુરક્ષાચક્ર અને ગુજરાતની કૃષિ ક્રાંતિનું નવું સોપાન

સંકલન: નિરવ જોશી , હિંમતનગર (M-9106814540) & M-7838880134 (WhatsApp)

વિશ્વ કઠોળ દિવસ: સ્વાસ્થ્યનું સુરક્ષાચક્ર અને ગુજરાતની કૃષિ ક્રાંતિનું નવું સોપાન

આલેખન- જીગર ખુંટ (સાબરકાંઠા માહિતી નિયામક, – M- 9429029268)

માનવ સભ્યતાના ઇતિહાસમાં કૃષિ એ માત્ર ખોરાક પૂરો પાડવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે સંસ્કૃતિ અને સ્વાસ્થ્યનો પાયો છે. આ પાયામાં કઠોળ એક એવું તત્વ છે જેણે સદીઓથી માનવજાતને પોષણ પૂરું પાડ્યું છે. દર વર્ષે ૧૦ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઉજવવામાં આવતો ‘વિશ્વ કઠોળ દિવસ’ (World Pulses Day) એ માત્ર એક કેલેન્ડર ઇવેન્ટ નથી, પરંતુ તે આપણા આહાર, પર્યાવરણ અને આર્થિક વ્યવસ્થામાં કઠોળના અમૂલ્ય યોગદાનને સ્વીકારવાનો અવસર છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ દ્વારા ઉજવવામાં આવેલા આંતરરાષ્ટ્રીય કઠોળ વર્ષની અભૂતપૂર્વ સફળતા બાદ, આ પાકની વૈશ્વિક અગત્યતાને સમજીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ ૧૦ ફેબ્રુઆરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કઠોળ દિવસ તરીકે ઉજવવાનું નક્કી કર્યું હતું. વર્ષ ૨૦૨૬ માટેની થીમ ‘વિશ્વના કઠોળ: નમ્રતાથી શ્રેષ્ઠતા તરફ’ (Pulses of the world: from modesty to excellence) રાખવામાં આવી છે, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જે કઠોળ એક સમયે માત્ર ગરીબોના આહાર તરીકે જોવામાં આવતું હતું, તે આજે વૈશ્વિક સ્તરે ‘સુપરફૂડ’ તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવી ચૂક્યું છે.

કઠોળના મહત્વને સમજવા માટે તેના બહુઆયામી ફાયદાઓ પર નજર કરવી જરૂરી છે. તે માત્ર શાકાહારી વસ્તી માટે પ્રોટીનનો મુખ્ય સ્ત્રોત નથી, પરંતુ તે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા અને આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા માટેનું એક કુદરતી સાધન પણ છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશમાં, જ્યાં વસ્તીનો મોટો ભાગ શાકાહારી છે અને પ્રોટીન કુપોષણ એ એક પડકાર છે, ત્યાં કઠોળનું ઉત્પાદન અને વપરાશ વધારવો એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો વિષય બની જાય છે. ગુજરાત રાજ્યે આ દિશામાં છેલ્લા છ વર્ષમાં જે પ્રગતિ સાધી છે, તે સમગ્ર દેશ માટે એક મોડેલ સમાન છે. કઠોળના ઉત્પાદનમાં આવેલો ઉછાળો, ટેકાના ભાવમાં થયેલો વધારો અને વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓનો અમલ એ ગુજરાતની કૃષિ નીતિની સફળતાના જીવંત પુરાવા છે.

*વૈશ્વિક થીમ ૨૦૨૬: નમ્રતાથી શ્રેષ્ઠતા સુધીનો પ્રવાસ*
વર્ષ ૨૦૨૬ની થીમ પાછળનો હેતુ કઠોળ પ્રત્યેના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિકોણને બદલવાનો છે. લાંબા સમય સુધી કઠોળને ‘નમ્ર’ (humble) અથવા પરંપરાગત ખોરાક તરીકે જોવામાં આવતું હતું, જે ઘણીવાર ગ્રામીણ રસોઈ અથવા ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો સાથે જોડાયેલું હતું. શહેરી વિસ્તારોમાં પશ્ચિમી આહાર અને ફાસ્ટ ફૂડના વધતા જતા પ્રભાવને કારણે કઠોળનો વપરાશ ઘટ્યો હતો. જોકે, આધુનિક વિજ્ઞાને સાબિત કર્યું છે કે કઠોળમાં રહેલા પોષક તત્વો તેને અન્ય કોઈપણ આહાર કરતા ‘શ્રેષ્ઠ’ બનાવે છે. થીમ ‘શ્રેષ્ઠતા તરફ’ એ સૂચવે છે કે કઠોળ હવે આધુનિક રસોઈમાં મહત્વનું સ્થાન લઈ રહ્યું છે અને વિશ્વભરના શેફ્સ તેમજ પોષણશાસ્ત્રીઓ તેને પોતાની રેસીપીમાં પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે.

ખાદ્ય અને કૃષિ સંસ્થા (FAO) દ્વારા પ્રેરિત આ ઉજવણીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ૨૦૩૦ સુધીના ‘સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ’ (SDGs) હાંસલ કરવાનો છે, જેમાં શૂન્ય ભૂખમરો (Zero Hunger), સારું સ્વાસ્થ્ય અને આબોહવા સુરક્ષા જેવા લક્ષ્યોનો સમાવેશ થાય છે. કઠોળમાં રહેલા વિશિષ્ટ ગુણધર્મો, જેમ કે નાઈટ્રોજન ફિક્સેશન અને ઓછો પાણીનો વપરાશ, તેને ભવિષ્યની ખાદ્ય પ્રણાલીઓ માટે અનિવાર્ય બનાવે છે.

*ગુજરાતમાં કઠોળ ઉત્પાદનનું આંકડાકીય વિશ્લેષણ*
ગુજરાત રાજ્યની કૃષિ ક્ષેત્રની પ્રગતિ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રહી છે. રાજ્યમાં કઠોળનું ઉત્પાદન છેલ્લા છ વર્ષમાં બમણું થઈ ગયું છે, જે એક અભૂતપૂર્વ સિદ્ધિ ગણાય. વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ થી ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાનના ડેટા પર નજર નાખતા માલૂમ પડે છે કે ગુજરાત હવે દેશનું એક અગ્રણી કઠોળ ઉત્પાદક રાજ્ય બની ગયું છે. કુલ વાવેતર વિસ્તાર જે ૨૦૧૯-૨૦માં ૯.૦૦ લાખ હેક્ટર હતો, તે ૨૦૨૪-૨૫માં વધીને ૧૪.૩૯ લાખ હેક્ટર થયો છે, જે લગભગ ૧.૬ ગણી વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. વાવેતર વિસ્તારની સાથે સાથે ઉત્પાદનમાં પણ મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.

કુલ ઉત્પાદન ૨૦૧૯-૨૦માં ૧૦.૫૮ લાખ મેટ્રિક ટન હતું, જે ૨૦૨૪-૨૫ના અંત સુધીમાં બમણાથી પણ વધુ એટલે કે ૨૧.૫૨ લાખ મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચી ગયું છે, જે ૨.૦૩ ગણી પ્રચંડ વૃદ્ધિ સૂચવે છે. આ સાથે જ, પ્રતિ હેક્ટર દીઠ સરેરાશ ઉત્પાદકતા પણ ૧,૧૭૩ કિગ્રાથી વધીને ૧,૪૯૫ કિગ્રા થઈ છે, જે સૂચવે છે કે ખેતીની પદ્ધતિઓમાં સુધારો થવાને કારણે ઉત્પાદકતામાં ૧.૨૭ ગણો વધારો થયો છે. ગુજરાતમાં કઠોળ ઉત્પાદન વધવા પાછળના મુખ્ય કારણોમાં સુધારેલી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ, ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણની ઉપલબ્ધતા અને સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતા ઉંચા ટેકાના ભાવ (MSP) છે.

*મુખ્ય કઠોળ પાકોની સ્થિતિ*
ગુજરાતના કઠોળના ભાથામાં ચણાનું સ્થાન સૌથી અગ્રણી છે. રાજ્યના કુલ કઠોળ ઉત્પાદનમાં ૭૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો એકલા ચણાનો છે. વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ માં ૬.૩૬ લાખ મેટ્રિક ટન ચણાનું ઉત્પાદન થતું હતું, જે વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં વધીને ૧૫.૬૩ લાખ મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગયું છે, જે ૨.૫ ગણો વધારો દર્શાવે છે. ચણા ઉપરાંત તુવેર (Pigeon Pea) ના ઉત્પાદનમાં પણ ૪૫ ટકાની વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જે ૨.૧૦ લાખ ટનથી વધીને ૩.૦૮ લાખ ટન થઈ છે. અડદ અને મગ જેવા પાકો પણ રાજ્યના વિવિધ એગ્રો-ક્લાયમેટિક ઝોનમાં સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે.

*કઠોળના આરોગ્યલક્ષી ફાયદા અને પોષણનું વિજ્ઞાન*
કઠોળને ‘ન્યુટ્રિશનલ પાવરહાઉસ’ કહેવામાં આવે છે તેનું કારણ તેનું પોષક તત્વોનું સંતુલિત બંધારણ છે. તે પ્રોટીન, ફાઈબર, વિટામિન્સ અને ખનિજોનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે. શાકાહારી આહારમાં કઠોળ એ એમિનો એસિડ મેળવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

કઠોળમાં ચરબીનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું હોય છે અને તેમાં કોલેસ્ટ્રોલ હોતું નથી, જે તેને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે આદર્શ બનાવે છે. તે પોટેશિયમથી ભરપૂર હોય છે, જે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. તેમાં રહેલું આયર્ન એનીમિયા (લોહીની ઉણપ) જેવી સમસ્યાઓ સામે લડવામાં મદદરૂપ થાય છે, જે ભારતીય મહિલાઓ અને બાળકોમાં સામાન્ય સમસ્યા છે. વધુમાં, કઠોળમાં ફોલેટ (વિટામિન B9) પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે, જે ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે અને કોષોના વિભાજન માટે અત્યંત જરૂરી છે.

*કઠોળ અને સ્થૂળતા (Obesity) ઘટાડવાનો સંબંધ*
આધુનિક સમયમાં સ્થૂળતા એ એક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા બની ગઈ છે, જે અનેક બિન-ચેપી રોગોનું મૂળ છે. સ્વાસ્થ્યના દ્રષ્ટિકોણથી જોતા, વધતી જતી મેદસ્વીતા સામેની લડાઈમાં કઠોળ એક અત્યંત શક્તિશાળી શસ્ત્ર સાબિત થઈ રહ્યું છે. તબીબી સંશોધનો અને ડાયેટિશિયનના મતે, કઠોળમાં રહેલું ઉચ્ચ ફાઈબર અને જટિલ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ શરીરમાં લાંબા સમય સુધી તૃપ્તિનો અહેસાસ કરાવે છે, જેના પરિણામે બિનજરૂરી ‘વધારાનું ખાવાની’ આદત પર અંકુશ આવે છે. કઠોળનો ગ્લાયસેમિક ઈન્ડેક્સ ઓછો હોવાથી તે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ જાળવી રાખે છે અને શરીરમાં જમા થયેલી વધારાની ચરબીને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. પ્રોટીનથી ભરપૂર હોવા છતાં તેમાં કુદરતી રીતે જ ચરબીનું પ્રમાણ નહિવત હોય છે, જે વજન ઘટાડવા માંગતા લોકો માટે તેને આદર્શ ખોરાક બનાવે છે. આજના જંક ફૂડના જમાનામાં જો ઘરની રસોઈમાં નિયમિતપણે કઠોળનો સમાવેશ કરવામાં આવે, તો મેદસ્વીતા અને તેને સંલગ્ન હૃદયરોગ જેવા જોખમોને મોટાભાગે ટાળી શકાય છે.

*ગુજરાત સરકારના નીતિવિષયક પ્રોત્સાહનો અને સફળતા*
ગુજરાતની કઠોળ ક્રાંતિ પાછળ સરકારના મજબૂત ઈરાદા અને નીતિઓ રહેલી છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રાજ્યમાં ખેડૂતોને કઠોળની ખેતી માટે સતત પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે.

સરકારે માત્ર MSP માં વધારો જ નથી કર્યો, પરંતુ તેની અસરકારક ખરીદીનું માળખું પણ ઊભું કર્યું છે. વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે ગુજરાતમાં સોયાબીન, મગ અને મગફળીની ખરીદી માટે અંદાજે ૧૩,૮૯૦ કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે.

ખેડૂતોને વચેટિયાઓથી બચાવવા માટે બાયોમેટ્રિક ઓથેન્ટિકેશન અને POS મશીનો દ્વારા પારદર્શક ખરીદી પ્રક્રિયા અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. ‘ઈ-સમૃદ્ધિ’ અને ‘ઈ-સંયુક્ત’ જેવા પોર્ટલ દ્વારા નાણાં સીધા ખેડૂતોના ખાતામાં જમા થાય છે.

કેન્દ્ર સરકારના ‘મિશન ફોર આત્મનિર્ભરતા ઈન પલ્સિસ’ અંતર્ગત તુવેર, અડદ અને મસૂરની ૧૦૦% પેદાશની ખરીદી કરવાની ખાતરી આપવામાં આવી છે. ગુજરાત આ મિશનમાં અગ્રેસર રહીને ૨૦૨૭ સુધીમાં દેશને કઠોળમાં સ્વનિર્ભર બનાવવાના લક્ષ્યમાં મોટું યોગદાન આપી રહ્યું છે.

ગુજરાતની કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપતી જાતો વિકસાવવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ચણાની એવી જાતો જે રાજ્યના ગરમ વાતાવરણમાં પણ વધુ ઉત્પાદન આપી શકે છે, તેના કારણે ઉત્પાદકતા ૧,૧૭૩ કિગ્રા/હેક્ટરથી વધીને ૧,૪૯૫ કિગ્રા/હેક્ટર થઈ છે.

*પર્યાવરણ અને જમીનની ફળદ્રુપતા માટે કઠોળનું મહત્વ*
કઠોળ માત્ર સ્વાસ્થ્ય જ નહીં, પણ ધરતીની તબિયત પણ સુધારે છે. તે જમીનમાં કુદરતી રીતે નાઈટ્રોજન ફિક્સેશનનું કામ કરે છે. હવામાં રહેલા નાઈટ્રોજનને કઠોળના મૂળમાં રહેલા બેક્ટેરિયા જમીનમાં ઉતારે છે, જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે અને ખેડૂતોએ રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઓછો કરવો પડે છે. આનાથી ખેતીનો ખર્ચ ઘટે છે અને પર્યાવરણને થતું નુકસાન અટકે છે.

કઠોળ અન્ય પાકોની સરખામણીમાં ખૂબ જ ઓછું પાણી વાપરે છે. દાખલા તરીકે, એક કિલો પ્રોટીન મેળવવા માટે માંસના ઉત્પાદનમાં જે પાણી વપરાય છે, તેના કરતા કઠોળ પકવવા માટે દસમાં ભાગનું પાણી જોઈએ છે. આ કારણે જળ સંકટનો સામનો કરી રહેલા વિસ્તારો માટે કઠોળની ખેતી એક વરદાન સમાન છે. ગુજરાતના શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારો જેવા કે કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતમાં મઠ અને મગની ખેતી આ જ કારણોસર વધુ લોકપ્રિય બની છે.

*સામાજિક-આર્થિક અસર અને ભવિષ્યની દ્રષ્ટિ*
કઠોળની ખેતી ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવે છે. તે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે આવકનો સાતત્યપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. ગુજરાતમાં કઠોળના ઉત્પાદનમાં થયેલો બમણો વધારો એ ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાની દિશામાં મોટું કદમ છે. સરકારના ‘મિશન ૨૦૪૭’ અંતર્ગત કઠોળના ઉત્પાદનને ૪૫ મિલિયન ટન સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય છે, જેમાં ગુજરાતની ભૂમિકા નિર્ણાયક રહેશે.

બજેટ ૨૦૨૫-૨૬ માં કઠોળ પ્રોસેસિંગ માટે ૧,૦૦૦ નવા યુનિટ્સ સ્થાપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેનાથી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોજગારીની તકો ઊભી થશે અને મૂલ્યવર્ધન (Value Addition) દ્વારા ખેડૂતોને વધુ ભાવ મળશે. કઠોળના પાક અવશેષોનો ઉપયોગ પશુ આહાર તરીકે પણ થાય છે, જે પશુપાલન ક્ષેત્રે પણ મદદરૂપ બને છે.

‘વિશ્વ કઠોળ દિવસ ૨૦૨૬’ આપણને યાદ અપાવે છે કે નાના દેખાતા આ દાણાઓ વિશ્વની ભૂખ, કુપોષણ અને પર્યાવરણના પડકારોનો સામનો કરવાની અદ્ભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. ગુજરાતમાં કઠોળના ઉત્પાદનમાં આવેલી ક્રાંતિ એ સાબિત કરે છે કે જો યોગ્ય નીતિ અને ખેડૂતોનો સાથ હોય, તો કોઈપણ લક્ષ્ય હાંસલ કરી શકાય છે. કઠોળ એ માત્ર પ્રોટીનનો સસ્તો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ તે આપણા સ્વાસ્થ્ય અને પૃથ્વીના ભવિષ્ય માટેનું રોકાણ છે. વજન ઘટાડવા અને જીવનશૈલીના રોગોથી બચવા માટે આહારમાં કઠોળનો વધુમાં વધુ સમાવેશ કરવો એ સમયની માંગ છે.

ગુજરાતની આ સિદ્ધિ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના સ્વપ્નને સાકાર કરવાની દિશામાં એક તેજસ્વી સોપાન છે. ‘નમ્રતાથી શ્રેષ્ઠતા તરફ’ ની આ યાત્રામાં કઠોળ આવનારા સમયમાં વિશ્વના રસોડામાં અને ખેતરોમાં અનિવાર્ય સ્થાન બનાવી લેશે તે નિશ્ચિત છે. આપણે સૌએ સાથે મળીને કઠોળના સેવનને પ્રોત્સાહન આપીને તંદુરસ્ત સમાજ અને હરિયાળી પૃથ્વીના નિર્માણમાં સહભાગી થવું જોઈએ.

( આલેખક – જીગર ખુંટ સાહેબ સાબરકાંઠાના માહિતી નિયામક-Information Bureau Director તરીકે હિંમતનગર માહિતી ખાતા ઓફિસમાં હાલ સેવા આપે છે. આ પહેલા દિલ્હીમાં અને ગાંધીનગરમાં પણ માહિતી ખાતામાં વરિષ્ઠ ભૂમિકા નિભાવી ચૂક્યા છે)